وضعيت فرهنگي و تاريخي شهرستان شهريار

وضعيت فرهنگي و تاريخي شهرستان شهريار

 

زبانهاي رايج و نوع گويش در شهرستان

زبان مردم بومي شهرستان شهريار تركي محلي بوده ، ولي زبان محاوره و گفتگوي عامه مردم فارسي مي باشد كه بيشتر مردم ساكن با آن تكلم مي نمايند ، علاوه برزبان فارسي ، گويشهاي آذري، گيلكي، كردي و لري به لحاظ مهاجرپذیری به ترتيب اهميت در شهرستان رايج هستند .

وجود اين لهجه ها نيز ناشي از مهاجرتهايي است كه از اقوام مذكور به شهرستان صورت پذيرفته .

اماكن تاريخي و باستاني شهرستان:

شهرستان شهريار از جمله مناطقي است كه ريشه در دل تاريخ داشته و آثار باستاني و بقاع متبركه موجود در آن و همينطور اظهار نظرهاي مورخين در كتب معتبر تاريخي مؤيد اين مطلب مي باشد كه ، اين منطقه از قديمي‌ترين نقاط مسكوني در جهان بوده است . با نگاهي گذرا به آثار باستاني و بناهاي تاريخي اين شهرستان مشخص مي‌شود كه اين آثار از هزاره‌هاي قبل از ميلاد تاظهور دين مبين اسلام  ودوره مغول برجاي مانده است.

سازمان ميراث فرهنگي وجود ۳۰ تپه باستاني، ۲۳ بقعه متبركه از نوادگان ائمه اطهار، ۴ قلعه تاريخي،  تعدادي گورستان تاريخي و آثار باستاني ديگري را در شهريار مديريت مي نمايد كه برخي از آنها در فهرست آثار تاريخي كشور است كه مهمترين آنها عبارتند از :

آثار تاريخي شهرستان شهريار

رديف نام اثر موقعيت قدمت
۱ تخت رستم روستاي قجر ساساني
۲ تپه قجر روستاي قجر سلجوقي
۳ ترپاق تپه روستاي ترپاق تپه قاجاري
۴ قلعه چهل دختر روستاي حصارساتي سلجوقي
۵ تپه امامزاده روستاي حصارساتي سلجوقي
۶ تپه جوقين وحيديه ساساني
۷ تپه فرارت فرارت سلجوقي
۸ تپه فردوس فردوس سلجوقي
۹ تپه خاوه خاوه سلجوقي
۱۰ تپه وسطر وسطر سلجوقي
۱۱ تپه رامين وسطر سلجوقي
۱۲ تپه رزكان رزكان آغاز تاريخي
۱۳ قره تپه قره تپه پيش از تاريخ
۱۴ تپه بالابان روستاي بالابان صفوي
۱۵ حمام بالابان روستاي بالابان صفوي
۱۶ تپه الورد روستاي الورد سلجوقي
۱۷ تپه دهمويز نصيرآباد سلجوقي
۱۸ تپه نصيرآباد نصيرآباد سلجوقي
۱۹ قلعه دهشاد دهشاد پائين قاجاري
۲۰ تپه باباسلمان باباسلمان پيش از تاريخ
۲۱ پل ورامينك ورامينك قاجاري
۲۲ پل بادامك بادامك قاجاري
۲۳ پل دختر بادامك قاجاري

امامزاده های شهرستان :

اسامي امامزاده هايي كه در شهرستان شهريار داراي بقعه مي باشند :

۱- امامزاده ابراهيم (ع)                                 واقع در روستاي الورد

۲- امامزاده اسماعيل(ع)                                واقع در شهريار

۳- امامزاده احمد (ع)                                   واقع در يبارك

۴- امامزاده بي بي رقيه  (س)                         واقع در دهمويز

۵- امامزاده احمد و رضا (ع)                           واقع در رزكان

۶- امامزاده جعفر و محسن (ع)                       واقع در فردوسيه

۷- امامزاده شعيب و دانيال (ع)                       واقع در رامين

۸- امامزاده عباسعلي (ع)                              واقع در روستاي حصارساتي

۹- امامزاده عبداله (ع)                                  واقع در رزكان

۱۰- امامزاده عبداله (ع)                                واقع در يوسف آباد صيرفي

۱۱- امامزاده عبداله (ع)                                واقع در سعيدآباد

۱۲- امامزاده عبداله (ع)                                واقع در صباشهر

۱۳- امامزاده فرخنده خاتون (س)                   واقع در ويره (صباشهر)

۱۴- امامزاده قاسم (ع)                                 واقع در وحيديه

۱۵- امامزاده مهدي و جعفر(ع)                       واقع در جوقين

۱۶- امامزاده هارون (ع)                                واقع در كردامير

۱۷- امامزاده هادي (ع)                                 واقع در كرشته شهريار

۱۸- امامزاده يحيي (ع)                                واقع در بكه

۱۹- امامزاده افطس(ع)                                واقع در بكه

حوادث ، وقايع و سوابق تاريخي و فرهنگي معاصر در شهرستان

يكي از مهمترين مسائل تاريخي شهريار ، حضور اين منطقه به صورت مستقيم و غيرمستقيم در وقايع تاريخي كشور خصوصاً جنگهاي مربوط به انقلاب مشروطه مي باشد كه با برداشت از كتب تاريخي مي توان به موارد ذيل اشاره نمود :

– در جريان انقلاب مشروطيت مجاهدين مشروطه در سال ۱۳۲۷ از روستاي رضي آباد شهريار عبور كرده و از سمت بادامك به سمت تهران رفته اند .

– نيروهاي مشروطه طلب با هدايت سپهبد اردشتي و سردار اسعد بختياري در نزديكي شهريار با هم متحد و در سال ۱۳۲۷ براي سرنگون كردن سلطنت محمدعلي شاه قاجار به سمت تهران حركت مي كنند .

– به واسطه طول محاصره در قندهار ( توسط قشون هندوستان ) جنگ درگرفته بود و شاه عباس ثاني حكم كرد پانزده هزار خروار از غله شيراز و كرمان و اسدآباد و ري و شهريار به قندهار حمل كردند .

– كشته شدن دختران زيدبن امام زين العابدين(ع) درموضعي نزديك روستاي خاوه كه قبرستان آنها موجود است (كتاب كنزالنساب) .

– كشته شدن هارون ابن امام موسي كاظم(ع)   در روستاي كردامير .

– جنگ بادامك : يفرم خان به همراه فدائيان دلير خود از قره تپه به سمت بادامك با سردار اسعد بختياري حركت كه در ميان راه بادسته اي از سواران بختياري روبرو و پس از شكست ايشان و شكست سردار اسعد بادامك را تسخير و آنجا را سنگرگاه خود ساختند كه اين جنگ به نام جنگ بادامك معروف گرديده .

 

صنايع دستي و انواع آن :

در قديم صنايع بوي نجاري ، خراطي ، آهنگري ، مس گري ، نمد كاري ، روغن گيري و … در مناطق مختلف شهريار رواج داشته كه به لحاظ گسترش صنعت و ماشيني شدن ابزار و ادوات اين فنون موقعيت ضعيف تري نسبت به گذشته دارا مي باشند.

علاوه بر موارد اشاره شده ، در دهه هاي اخير برخي از صنايع دستي غيربومي نيز در رشته هاي گوناگون رواج يافته كه عبارتند از : ۱- صنايع هنرهاي چوبي ( معرق، منبت، مشبك، گره چيني، خراطي و نازك كاري ) ۲- صنايع دستي فلزي (آهنگري هنري، دواتگري، چلنگري و قلم زني)  ۳- آبگينه(شيشه گري فوتي و دست ساز، تراش نقوش بر روي شيشه، نقاشي روي شيشه و همجوشي شيشه)    ۴- سفالگري (سراميك، كاشي هفت رنگ) پنج سنگ (حجاري و تراش سنگ، معرق) ۶- بافته داري (گليم‌بافي دورو و يكرو و رودوزي هاي سنتي ) ۷- تذهيب و نگارگري

معرفی برخی از آثار باستانی و زیارتی شهرستان شهریار

بقعه امامزاده اسماعیل:

بقعه امامزاده اسماعيل در خيابان انقلاب شهرستان شهريار واقع شده است .بر طبق شواهد ، ايشان فرزند امام موسی بن جعفر (ع) است. .ساختمان قديمی بقعه اخيرا بازسازی شده و با اسکلت فلزی و سقف بتونی پيش ساخته احداث گرديده و دارای گنبد آجری و گلدسته های کاشيکاری شده است.

داخل بقعه آينه کاری شده و ضريح آن فلزی است . بنای بقعه به صورت يک مجموعه دارای دو صحن شرقی و غربی است و اطراف آن را رواقها فرا گرفته است .علاوه بر مجموعه فرهنگی قبلی، مجموعه فرهنگی بزرگی نيز به مساحت ۴۵۰۰ متر مربع در اين بقعه در حال احداث است. همچنين مدرسه علميه و ساختمانی در سه طبقه جهت فعاليتهای آموزشی در اين بقعه احداث شده است . فضای سبز زيبايی در صحن پشت امامزاده وجود دارد.

 

تپه چوقین:

تپه جوقین از جمله آثار باستانی دوران ساسانی در شهریار است که چون نگینی بر بستری از گل و گیاه آرمیده است؛ قلعه ای کهنسال و افسانه ای که در عین اینکه یکی از کهن ترین آثار باستانی منطقه به شمار می آید؛ یکی از ناشناخته ترین آنان نیز هست. قلعه ای عظیم که با همه عوامل ویرانگر مقابله کرده و با عظمت و شکوه دیرینش استوار مانده است.

تپه و قلعه جوقین که به تمامی از خشت بنا شده در ۱۰ کیلومتری جنوب غرب شهریار در شهر وحیدیه واقع است. قدمت و استقرار مردم در آن با توجه به مسکوکات و سایر اشیای مکشوفه دست کم به دوره یزدگرد سوم ساسانی می رسد. در این قلعه باستانی که بخشی از آثار باستانی به دست آمده از آن در موزه ایران باستان نگهداری می شود؛ هنوز حفاری و کاوش های باستانشناسانه در مراحل اولیه است که قدمت آثار مکشوفه لزوم تسریع در این امر را یاد آوری می نماید. تپه جوقین یکی از مهمترین و بزرگترین بناهای خشتی منطقه است، که برج و باروهای آن و مصالح و خشت های استفاده شده در آن آثار معماری پیش از اسلام را نشان می دهد.

سفالینه های کشف شده در تپه جوقین نیز نظر به اینکه هیچکدام از آنها درای لعاب نمی باشد حائز اهمیت دیرین شناسانه است. نام جوقین بنا بر برخی گفته ها گویا برگرفته از نام بهرام چوبین سردار و قهرمان ملی ایران در عهد خسرو پرویز ساسانی است که بعدها در دوره یزدگرد سوم رونق گرفته و مورد استفاده بوده است. تپه جوقین و قلعه دیگری که در مرکز روستای قدیمی جوقین واقع است (و به دلیل ساخت و سازهای بعدی در بستر شهر مدفون گشته). افسانه های بسیاری در مورد این اثر باستانی، گنج های موجود در آن و… توسط مردم محلی نقل می شود که جمع آوری و توجه به آنها جدا از مسایل باستان شناسانه، از نظر اسطوره شناسی و مردم شناسی حایز اهمیت است به همین دلیل به بهرام چوبین نسبت می دهند.

 

تخت رستم     

کوه مخروطی شکلی از جنس آندزیت و سنگ‌های آتشفشانی است به بلندای ۱۳۱۸ متر که بلندترین کوه در جنوب غربی شهرستان شهریار و جنوب ملارد به شمار می‌رود و در دامنه و نوک قله‌ی این کوه، آثار معماری به صورت تختگاه وجود دارد که با بهره‌گیری از مصالحی مانند سنگ و ملات گچ سنتی ساخته شده است.

ویژگی‌های آتشکده

آتشکده تخت رستم در دوران ساسانی بنیاد نهاده شد و کاربری آن برای انجام آیین آتش بود که تنها موبدان زرتشتی بدان راه داشته‌اند. این آتشکده از دو تخت‌گاه (سکو) شکل گرفته است که یکی از آنها در قله‌ی کوه و دیگری در ارتفاع پایین‌تر جای دارد. تختگاه یکم که در فضای آزاد جای گرفته است جایگاهی بوده که روی آن آتش می‌افروختند و روی تختگاه دوم آیین‌های دینی انجام می‌گرفته است. در بخش پایین‌تر کوه، نزدیک به ۱۵ متری تختگاه پایین‌تر، سازه‌ای گنبدی‌شکل وجود دارد که می‌تواند جایگاه نگهداری آتش مقدس بوده باشد. این بنا سقفی کوتاه دارد و بلندی نوک گنبد تا کف آن ۲۳۸ سانتی‌متر است و دارای دو دهنه ورودی با طاق‌هایی به شیوه معماری ایران پس از اسلام است.

بر پایه پژوهش آنوبانینی در این آتشکده، آتش در پستوهای میانه جایگاه گرد سنگی روشن بوده است که در شب از دور دیده می‌شده است. در سال‌های گذشته نیز در دامنه خاوری کوه تخت رستم یک جایگاه باستانی در گستره نزدیک به ۱۰ هکتار شناسایی شده است.

 

 قلعه دهشاد

قلعه‌های زیادی اطراف تهران وجود دارند که در صورت باز سازی می‌توانند به جاذبه‌های مهم گردشگری تبدیل شوند. قلعه دهشاد یکی از آنهاست که با ۲۰۰ سال قدمت در محدوده شهر باغستان شهریار واقع شده و از قلعه‌های متعدد شهرستان شهریار است.

قلعه دهشاد در روستایی به همین نام، در ده کیلومتری شرق شهریار و در محدوده شهر باغستان واقع است. این قلعه با قدمت بیش از ۲۰۰ ساله خود یکی از قلعه های متعدد شهرستان شهریار است که از اغلب آنان چیز زیادی باقی نمانده است و به علت کم توجهی مسوولین مربوط بخش اعظم قلعه ها (همچون قلعه فرامرز، قلعه چهل دختر در حصار ساتی و…) تخریب شده است. دیوار دورادور قلعه دهشاد تقریبا سالم مانده و قلعه هنوز مسکونی می باشد.

جالب آنکه قلعه هنوز مسکونی است و دیوار دور آن نیز تقریبا سالم مانده است. معماری قلعه به سبک دوره قاجار و مربع شکل است و برج های دیدبانی در چهار گوشه آن قرار داشته است.

این بنای تاریخی در روستای دهشاد پایین از توابع بخش مرکزی شهرستان شهریار قرار دارد و وسعتی در حدود۸۰۰/۱۳ متر مربع دارد . در چهار گوشة بنا چهار برج دیده بانی و در ضلع شرقی یک در ورودی با سردری مرتفع به شکل ذوذنقه ای واز آجرکه دارای دو طاق نما در دو طرف می باشدساخته شده است.باروی قلعه۸/۵ متر ارتفاع دارد واز گل چینه ای به ضخامت ۵۵سانتی متر وکنگره های  دایره ای شکل ساخته شده است.

یکی از برج‌های دیدبانی قلعه دهشاد

 

این قلعه روستایی تنها قلعه روستایی باقی مانده می‌باشد که هنوز زندگی در آن جریان دارد. گویا مالک اولیه قلعه دهشاد مشارالسلطنه نام داشته و بعد ها شخصی بنام حاجی حبیب الله مفید آن را دراختیار گرفته و هم‌اکنون عده ای از مهاجرین افغان در آن زندگی می‌کنند.این بنا در دوران اسلامی و زمان حکومت قاجاریه ساخته شده است.

پل دختر بادامک

این پل در مسیر جاده سعید آباد – شهریار بعد از رو گذر خط راه آهن ساخته شده است . پل دختر بنائی است آجری با یک چشمه طاق مرکزی که به شكل طاق گهواره ای به ارتفاع ۴ متر ساخته شده . مصالح عمده آن سنگ قلوه ، آجر و ملاط ساروج و گل می باشد.جنگ معروف بادامك در زمان حمله مشروطه خواهان به تهران در اين محل اتفاق افتاده است.این پل در دوره قاجار ساخته شده و در تاریخ ۱۱/۶/۱۳۸۲  با شمارۀ ۹۸۹۵ به ثبت آثا رملی رسیده است . بارز ترین اثری که در این قسمت به چشم می خورد پل آبرسان بادامک است. این پل دارای تزئینات آجری به شکل لوزی بر دو سطح سقف گهواره ای و همچنین تلفیق آجر و سنگ بر روی دیواره ها می باشد.بر اساس شواهد و نوع معماری پل آبرسان بادامک این پل در دوران اسلامی و اوایل دوره قاجاری ساخته شده.

پل آبرسان ورامینک

پل آب رسان ورامینک بنای است آجری به طول ۲۶،عرض۱/۲ و ارتفاع ۶ متر در حال حاضر این پل یک چشمه طاق مرکزی به عرض دهانه ۲/۳ متر و آب راهی باریک بر فراز امتداد طولی خود دارد. به نظر می رسد این پل چشمه دیگری نزدیک به ساحل شرقی داشته است که اکنون تخریب شده است .

آنچه به نظر میرسد این پل زمانی ساخته شده که رود خانه کرج و شاخه های آن دوران پر آبی را پشت سر می گذاشته انداین پل در دوره قاجار ساخته شده و در تاریخ ۱۱/۶/۱۳۸۲  با شماره ۹۸۹۸ به ثبت آثار ملی رسیده است.

برج مقبره بابا محمود 

برج مقبره بابا محمود یکی از مقابر منحصر به فرد استان تهران است که در جنوب غربی  شهر شهریار ، محله قصطانک شهر وحیدیه قراردارد. برج مقبره بابامحمود بنائي است كه يكپارچه از خشتهائي به ابعاد ۲۶*۲۶*۶ برآمده و شكل هندسي آن استوانة مايل به مخروطی است كه قطر خارجي قاعده آن ۵/۱۰متر است و هرچه بالاتر ميرود از قطر آن كاسته ميشود. بنا فاقد پوشش است، و پيدا نيست از چه تاريخي پوشش آن فرو ريخته. بنای مدور برج مقبره با ارتفاع بیش از ۱۵ متر از سطح زمین با مصالح خشت و گل ساخته شده است . در داخل بنا محرابی به سمت قبله ساخته شده که از سطح زمین حدود ۵/۱ متر ارتفاع دارد .این بنادر دورۀ سلجوقی ساخته شده است .

قره تپه

این اثر درروستای کوچکی به همین نام در جنوب شرقی شهر شهریار واقع شده است.اثر تاریخی مذکور با توجه به مدارک سفالی یکی از روستاهای نخستین و یکی از محوطه های معروف فلات مرکزی ایران در عرصه مطالعات دوران پیش از تاریخ می باشد .کاوشهای انجام گرفته نشان از وجود تشابهات تمدنی با چشمه علی شهرری ، تپه زاغه دشت  قزوین و سیلک ۳ می دهد و قدمت آن را به هزاره چهارم و پنجم قبل از میلاد باز می گرداند . این تپه در تاریخ ۲۷/۱۱/۷۷ به شماره ۲۲۵۶ به ثبت آثار ملی رسیده است.

خانه های تپه در غرب آن ساخته شده اند و در شرق تپه محلی برای دفن مردگان قرار دارد. خانه ها خشتی بودند كه خشت آنها قبل از مصرف مقداری حرارت دیده بود. همچنین از گل اخری برای رنگ آمیزی دیوارها استفاده می شد. اثر چند كوره هم در روستا پیدا شده است.

سفالهای این تپه باستانی دست ساز و خشن هستند ولعاب گلی غلیظ دارند و نقوش تزیینی آنها را خطوط هندسی تشکیل می دهند. بز كوهی روی سفالها دیده می شود و روی یكی از سفالها نقش یك زرافه نیز كشیده شده است كه در نوع خود بی نظیر است.

دفن اجساد به صورتی بوده كه پاها بر ستون فقرات عمود باشد. جهت خاصی را برای دفن اموات خود در نظر نمی گرفتند. ساق پاها را از زانو خم می كردند و در امتداد ران می گذاشتند. دستها در امتداد بدن قرار داده می شد. در یك مورد دست یكی از اجساد در روی صورتش قرار گرفته بود. در گورها ظروف سفالی نیز قرار می دادند.

تپه فردوس

این تپه در ابتدای شهر جدید فردوسیه و در میان باغهای میوه واقع شده است .تپه فردوس نیز یک قلعه و بنای قدیمی می باشد که در دوران سلجوقی ساخته شده و به مرور زمان در اثر فرسایش طبیعی و انسانی به صورت تپه درآمده است .این تپه درتاریخ ۵/۹/۱۳۷۵ به شماره ۲۸۹۲ به ثبت آثار ملی رسیده است .

بقعة متبرك فرخنده خاتون(س)

این بقعه در كنار جاده شهریار–آدران و در روستای  ويره  قرار دارد. فرخنده خاتون (س)را خواهر امامزاده داوود(ع) و خواهر خواندة امام رضا (ع) مي دانند. قدمت بنای امامزاده فرخنده خاتون به دوره صفویه باز می گردد. این اثر در تاریخ ۲/۱۱/۱۳۸۲ به شماره۱۰۷۹۸ به ثبت آثار ملی رسیده است.

حمام قديمي يوسف آباد صيرفي

.حمام يوسف آباد صيرفي مانند اكثر حمام هاي ايراني از لحاظ معماري داراي قسمتهاي سربينه،بينه ،خزينه،تون و ساير اجزاءمعماري مي باشد.

مصالح عمده در ساخت اين بنا سنگ قلوه ،آجر،آهك،گچ و ساروج مي باشد.در قسمت رختكن يك حوض ساخته شده و در اطراف رختكن محلهايي به عنوان كفش كن تعبيه شده است.تمامي پوششهاي اين حمام با استفاده از طاق و قوس و پوشش گنبدي ايجاد شده است.در قسمت زير گنبد سربينه و درقسمت فيلپوشهاي گنبد تزيئنات زيبايي استفاده شده است.

امامزاده محمد(ع)

این بنا در شهر جدید وحیدیه و درست در پشت تپه جوقین قرار دارد.این امامزاده یکی از بناهای منحصر به فرد در استان تهران است که تماماًاز خشت و گل ساخته شده است پلان بنا شامل دو بخش ۱- گنبد خانه به ارتفاع حدود ۷ متر که ۵ متر آن بدنه بنا و ۲ متر ارتفاع پوشش گنبدی آن می باشد. داخل گنبد خانه دارای ۸ تاقنما می باشد که در ارتفاع ۱ متری از کف بنا شروع شده و قوسهای آن دارای چفت پنج او هفت , که به شيوه ضربی اجرا شده است.

۲- ايوان( به ارتفاع حدود ۵/۲ متر و ضخامت ۷۰/۱ در جرز شرقی و ۱۰/۱ در جرز غربی ) در جبهه جنوبی بنا که تنها راه ورودی به داخل بنا نيز از طريق همين ايوان صورت می گيرد. مواد و مصالح اين بنا خشت بوده و تنها اندودی از کاهگل بر سرتاسر آن کشيده شده است

این بنا در سال ۱۳۸۶ مرمت و بازسازی شده است.اصل بنا در دوره تیموری ساخته شده است.

 

 امامزاده هادي (ع) كرشته

امامزاده هادي (ع) در داخل شهر شهريار و در خيابان شهيد مصطفي خميني(كرشته) قرار دارد . اصل اين بنا از مصالح خشت خام ، ملاط گل و گچ و آهك ساخته شده است . در دوره پهلوي شبستاني آجري به بنا اضافه شده است طي سالهاي گذشته ضمن حفر زيرزمين ايواني به بنا اضافه شده است . در اطراف بنا شبستانهایی اضافه شده که بنای امامزاده را کاملاً محصور کرده و از دور قابل رویت نیست.بنای اصلی امامزاده در حدود ۱۰۰ مترمربع وسعت دارد.کل محوطه امامزاده در حدود ۱۰۰۰ متر مربع می باشد.امامزاده هادی (ع) از نواده گان امام حسن مجتبی (ع) می باشد .پدر ایشان احمد بن اولحسن محمدالرازی ملقب به شهدافق ساکن ری بوده است.شهریار در زمانهای گذشته بخشی از توابع ملک ری بوده است.بنابراین امامزاده هادی (ع)در سفری به روستای کرشته شهریار از دنیا رفته و در همانجا به خاک سپرده می شود.